• Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին՝ Հայաստանում. համառոտ պատմական անդրադարձ

    Մեկ՝ Տիրոջ Ընդհանրական Սուրբ Եկեղեցու հետ եւ խորապես հայ ինքնությամբ


     

    Հայ Եկեղեցին ի սկզբանէ եղել է Քրիստոսի Սուրբ Կաթողիկէ Եկեղեցու մեկ անբաժան մասը: «Կաթողիկէ» հասկացությունը սերում է հունարեն καθόλου (katholou)՝ (ընդհանուրի համար) բառից, նշանակում է «ընդհանրական» և հիմնված է քրիստոնեական հավատքի դավանության (Հաւատոյ Հանգանակ) համընդհանուր ընկալման և Ավետարանի վրա, ըստ որի Հիսուս Քրիստոսի Սուրբ Եկեղեցին Մեկ և Ընդհանրական (Կաթողիկէ) է կամ անբաժանելի, միասնական: Այս ընկալումը, հայոց մեջ գոյություն է ունեցել Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի օրերից և արտահայտվել է առաքյալների կողմից հիմնված բոլոր եկեղեցական կենտրոնների և Հռոմի Սուրբ Աթոռի հետ հետ դավանական, պաշտամունքային-ծիսական և վարչական համագործացկությամբ ու միությամբ՝ ընդունելով ավագությունը Հռոմի Սրբազան Քահանայապետի (Պապի), ով լիիրավ ժառանգորդն է Սբ. Պետրոս առաքյալի՝ Հռոմի Սուրբ Աթոռի հիմնադրի: Իսկ Սբ. Պետրոս առաքյալը, ըստ Կաթողիկէ Եկեղեցու ընկալման,  ավագն է առաքյալների, և, ըստ Ավետարանի՝ այն Վեմը (Մտթ., 16:16-19), որի վրա Տեր Հիսուս Քրիստոս հիմնեց իր սուրբ, անբաժանելի, կաթողիկէ Եկեղեցին և ում պատվիրեց հաստատել իր եղբայրներին հավատքի մեջ (Ղկ., 22:31):

     

    Այս ավետարանական ճշմարտությամբ առաջնորդվելով՝ հայ ժողովուրդը կարողացավ հայացնել հունա-քրիստոնեական աշխարհի հարուստ աստվածաբանության գոհարները, և հայ ժողովուրդն ունեցավ ոսկեդարյան թարգմանական գրականություն, կարողացավ նաև իր արժեքները ծանոթացնել այլ ազգություններին: Այս ընկալումո՛վ էր, որ հայ ժողովրդի մի հատված հավատարիմ մնաց նաև 451թ. Քաղկեդոնի Սբ. Տիեզերաժողովի և Հռոմի Սբ. Լևոն Պապի աստվածաբանական բանաձևումներին, որոնք, սակայն, տարբեր օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով չընդունվեցին ժամանակի մի խումբ հայ հոգևորականների կողմից և առիթ դարձան տարաձայնությունների:

     

    Հռոմի Սուրբ Աթոռի հետ միության կամ Մեկ Ընդհանրական Եկեղեցու միության կողմնակիցների մեջ կային ականավոր սրբեր, աստվածաբաններ, ովքեր ջանում էին հայ ժողովրդի մեջ արմատավորել Եկեղեցու ընդհանրականության, միության սկզբունքը.օրինակ՝ համաշխարհային պոեզիայի գոհար և սրբազան աղոթագիրք «Մատյան ողբերգության» հեղինակ Սբ. Գրիգոր Նարեկացին (ով 2015թ. Հռոմի Ֆրանցիսկոս Պապի կողմից հռչակվեց Կաթողիկէ Եկեղեցու Տիեզերական Ուսուցիչ), Սբ. Ներսես Տայեցին, Սբ. Հովհան Օձնեցին, Սբ. Ներսես Շնորհալին, Սբ. Ներսես Լամբրոնացին, Սբ. Մխիթար Գոշը և այլոք: Նրանց անգնահատելի ավանդը հայ կաթողիկէության ամրապնդման և գոյատևման համար դեռևս խոր և անկողմնակալ վերլուծությունների կարիք ունի:

     

    Հայ կաթողիկէ համայնքը դարեր շարունակ կարողացավ հաղթահարել մեծ դժվարություններ՝ հավատարիմ մնալով իր հավատքային ընկալումներին: Կիլիկիայում եղան փորձեր Հռոմի հետ միության վերականգնման, որոնք, սակայն, լիակատար հաջողությամբ չպսակվեցին: Պանդխտության ճամփան բռնելով՝ հայ կաթողիկէները ստիպված եղան հիմնել առանձին նվիրապետական աթոռ՝ միայն 1742թ., որն, ի վերջո, հաստատվեց ոչ թե Հայաստանում, այլ՝ նախ Պոլսում, ապա՝ Լիբանանում և կոչվեց Տանն Կիլիկիոյ Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքություն կամ Կաթողիկոսություն՝ ժառանգելով Կիլիկիայի Աթոռը: Միաժամանակ հիմնվեց Արծիվյան միաբանությունը Զմմառի վանքում: Ներկայիս Կաթողիկոս Պատրիարքն է Ամենապատիվ և Գերերջանիկ Տ. Գրիգոր Պետրոս Ի-ը, ով իր նախորդների նման ընդունում է Հռոմի Սրբազան Քահանայապետի ավագությունը և նրա հետ լիակատար հաղորդութենական և վարչական միության մեջ է:

     

    Հայ կաթողիկէ համայնքները Հայաստանում և Վրաստանում, որպես եկեղեցական վարչական միավորներ, ծխական քահանաների և եպիսկոպոսի առաջնորդությամբ հաստատվեցին 1828-29թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հաշտության Ադրիանապոլսի պայմանագրի պայմաններով Արևմտյան Հայաստանից հայերի՝ դեպի Արևելյան Հայաստան զանգվածային գաղթի շնորհիվ: Ներգաղթյալները բնակություն հաստատեցին Շիրակի, Արթիկի, Անիի, Ախուրյանի, Աշոցքի, Տաշիրի և Լոռու շրջաններում, ինչպես նաև՝ Ջավախքում: Նրանք կառուցել են եկեղեցիներ, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, ունեցել սեփական ժողովրդապետ քահանաներ ու վարդապետներ, տվել են Հայ Կաթողիկէ Նվիրապետության թեմական անդամներ, Վենետիկի ու Վիեննայի Մխիթարյան վանքերի անվանի միաբաններ, Զմմառի Ուխտին անդամակցող վանականներ: Կովկասի հայ կաթողիկէ այդ գյուղերի ու գավառների համար Հռոմի Ս. Աթոռը 1909 թ. Առաքելական Կառավարիչ նշանակեց Գրպծ. Տեր Սարգիս Վրդ. Տեր-Աբրահամյանին՝ ալեքսանդրապոլցի, որ պաշտոնավարեց մինչև խորհրդային կարգերի հաստատվելը՝ իր Աթոռն ունենալով Թբիլիսիում: Ըստ 1916թ. Թբլիսիի եկեղեցական օրացույցի տվյալների, Հայաստանում և Վրաստանում այդ թվին եղել է 172 հայ կաթողիկէ համայնք՝ 61.240 հավատացյալներով և 71 հոգևորականներով, 70-ից ավելի եկեղեցիներով: Ստալինյան հալածանքների ժամանակ հայ կաթողիկէ քահանաների գործունեությունը Խորհրդային Միության ամբողջ տարածքում խստիվ արգելվեց, 40-ից ավելի քահանաներ ու վարդապետներ զոհվեցին կամ աքսորվեցին (1936-39թթ.): Հայ կաթողիկէ համայնքները մնացին առանց մշտապես ներկա քահանաների հովվության մինչև 1991թ.՝ շուրջ հիսուն տարի, բայց չկորցրեցին իրենց հավատքը, կաթողիկէ դիմագիծը՝ շարունակելով աղոթել իրենց եկեղեցիներում, տներում և եկեղեցական խորհուրդներն ընդունել երբեմն Հայաստան և ավելի հաճախակի Վրաստան այցելող հայ մխիթարյան և զմմառյան միաբան հայրերի, երկծես, եռածես լատին վարդապետների ձեռամբ, իսկ Հայաստանի պարագայում, նրանց բացակայության ժամանակ, նաև՝ հայ առաքելական հոգևորականների ձեռամբ: 1970-80-ական թվականներին Հայաստանում և, հատկապես, Վրաստանում ծառայած հոգևորականների անգնահատելի աշխատանքի մասին գրավոր տեղեկություններ չկան, բայց կենդանի հիշողությունները մանավանդ ներկայում Վրաստանում ծառայող վարդապետների մոտ հարուստ են և կարոտ գրավոր փոխանցման:

     

    Հայ կաթողիկէ հոգևորականների գործունեությունը Հայաստանում և Վրաստանում պաշտոնապես վերսկսվեց 1991թ. հոկտեմբերի 2-ին, երբ, համայնավարական ռեժիմի փլուզումից հետո, Սբ. Հովհաննես Պողոս Բ Պապը վերահաստատեց հայ կաթողիկէ համայնքներին՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Արևելյան Եվրոպայի (Ուկրաինա և Ռուսաստան) հայ կաթողիկէների առաջնորդական թեմի մեջ՝ առաջնորդությամբ Վենետիկի Մխիթարյան միաբան Արհ. Տ. Ներսես Արքեպիսկոպոս Տեր-Ներսեսյանի: Սկսվեց հայ կաթողիկէ համայնքների հոգևոր վերազարթոնքը: Բացվեց Ներսիսյան դպրեվանքը, որտեղ սովորելուց հետո՝ տեղի համայնքների պատանիները ուսումը շարունակում էին Իտալիայում, Լեհաստանում, Վրաստանում: Ձեռնադրվեցին տեղի ծնունդով քահանաներ, վարդապետներ, ովքեր սկսեցին ծառայել իրենց համայնքներում: Հավատացյալները նոր լիցքերով և արթուն հիշողություններով շարունակեցին իրենց ջերմեռանդությունը: Համայնքներում սկսեցին աշխատել և կենտրոններ հիմնել նաև Անարատ Հղության հայ կաթողիկէ միանձնուհիները: 1992թ. հուլիսի 14-ին Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին պաշտոնապես գրանցվեց Հայաստանում՝ սեփական կանոնադրությամբ՝ հիմնված ՀՀ Սահմանադրության և այլ օրենսդրության վրա: 1993թ. սեպտեմբերից Գյումրիում հաստատվեց Հայ Կաթողիկէ առաջնորդարանը (Աթարբեկյան փողոց, 82): Ըստ ոչ ավարտուն վիճակագրության, Հայաստանում այժմ կա մոտ 30 հայ կաթողիկէ համայնք, Վրաստանում՝ մոտ 20 համայնք՝ շուրջ 200.000 հայ կաթողիկէ հավատացյալներով: Աստիճանաբար վերականգնվեցին և կառուցվեցին եկեղեցիներ, որոնցում կանոնավոր կերպով սկսեցին կատարվել Սուրբ  Պատարագի և այլ խորհրդակատարություններ:

     

    1995թ. Հայ Կաթողիկէ առաջնորդարանը հիմնադրեց «Հայկական Կարիտաս» բարեգործական կազմակերպությունը, որն այսօր վերածվել է սոցիալական ծառայություն իրականացնող լուրջ կառույցի և գործում է լիովին համահունչ Կաթողիկէ Եկեղեցու սոցիալական առաքելության սկզբունքներին և ուսմունքին, ինչպես՝ նաև ՀՀ օրենսդրության և համամարդկային արժեքներին: «Հայկական Կարիտասն» ամեն տարի շուրջ 2մլն. դոլար արժողությամբ տարաբնույթ ծրագրեր է իրականացնում Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում:

     

    Մեծ ուրախություն էր Հայաստանի հայ կաթողիկէ համայնքի համար հատկապես 2001թ.սեպտեմբերը, երբ քրիստոնեության պետականորեն ընդունման 1700-ամյակի առթիվ Հայաստան այցելեց Սբ. Հովհաննես Պողոս Բ Սրբազան Քահանայապետը և Սուրբ Պատարագ մատուցեց Սբ. Էջմիածնում: Հայ կաթողիկէների մի հոծ բազմություն առաքելական եղբայրների և քույրերի հետ միասին ներկա եղավ այդ սրբազան արարողությանը:

     

    Հաջորդ պատմական իրադարձությունը առաջնորդության համար եղավ 2015թ. սեպտեմբերի 24-ին Գյումրիում նոր կառուցված Սրբոց Նահատակաց Հայ Կաթողիկէ Մայր Եկեղեցու օծումը, որը աթոռանիստ տաճարն է ամբողջ առաջնորդության: Եկեղեցու շինարարական աշխատանքների պատրաստությունը սկսվեց Արհ. Տ. Նշան արքեպս. Կարաքեհէյանի և Գերհ. Հ. Վահան Ծ.Թ.Վ. Օհանյանի առաջնորդության ժամանակ և ավարտվեց Արհ. Տ. Ռաֆայել արքեպս. Մինասյանի օրոք: Եկեղեցու օծմանը ներկա եղավ նաև Հռոմի Սուրբ Աթոռի Արևելյան եկեղեցիների ժողովի նախագահ Կարդինալ Լեոնարդո Սանդրին, ով հավատացյալների բազմությանը փոխանցեց Սրբազան Քահանայապետի օրհնության խոսքը:

     

    Հայ կաթողիկէ համայնքի համար թերևս մեծագույն գնահատանքի, ոգևորության առիթը եղավ 2016թ. հունիսի 25-ը, երբ եռօրյա հովվական այցով Հայաստանում գտնվող Նորին Սրբություն Ֆրանցիսկոս Սրբազան Քահանայապետը, Արհ. Տ. Ռաֆայել արքեպս. Մինասյանի հրավերով և Գյումրու Քաղաքապետարանի աջակցությամբ, Սուրբ Պատարագ մատուցեց Գյումրու Վարդանանց հրապարակում՝ 20.000-ից ավելի հավատացյալների մասնակցությամբ և հայ կաթողիկէ հոգևորականների առընթերակայությամբ: Այս պատմական հոգևոր իրադարձությանն իր աղոթական ներկայությունը բերեց նաև Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ-ը, հայ առաքելական հոգևորականների հետ միասին:

     

    2016-ի հունիսի 25-ի պատմական արարողությունը մի վկայություն է նաև երկու՝ հայ կաթողիկէ և հայ առաքելական, համայնքների միասնական, եղբայրական հարաբերությունների իրականության, որ զարգացել է անցյալ երեք տասնամյակների ընթացքում՝ շնորհիվ հայ կաթողիկէ և առաքելական նվիրապետության միասնական ջանքերի: Արժանի է հիշատակության, որ 1991թ. նորանկախ Հայաստանի խորհրդարանում Կրոնի և խղճի ազատության մասին օրենքի քննարկումների ժամանակ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգեն Ա-ը իր ելույթում փաստեց, որ Հայաստանում Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողքին վաղուց գոյութիւն է ունեցել նաև Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին՝ որպես գործուն ու սեփական աղոթատեղիներով օժտյալ կրոնական համայնք։ Նման հայտարարություն է արել նաև Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը՝ Գյումրիի Յոթ Վերք Մայր Եկեղեցում, իր հայրապետական հովվական անդրանիկ այցելութեան առիթով՝ 1995թ.:

     

    Հայ կաթողիկէ հոգևորականները Հայաստանում նվիրված են քրիստոնեության քարոզությանը, Եկեղեցու սուրբ խորհուրդների մատակարարությանը, ազգային արժեքների պահպանությանը և հայեցի դաստիարակությանը:

     

    Պատրաստեց՝ Տ. Հովսեփ քհն. Գալստյանը,

    Գյումրիի Սև Բերդի՝ Ֆրանցիսկոս Պապի Գյումրի այցելությանը նվիրված թանգարանի համար

     

     

     

Օրացույց

Օրացույց